Zameldowanie w Hiszpanii (Empadronamiento)

Jeśli właśnie przeprowadziliście się do Hiszpanii, zameldowanie warto załatwić jako jedną z pierwszych spraw: to jedna z niewielu procedur, które są bezpłatne i można je przeprowadzić dosłownie podczas jednej wizyty. Oficjalnie nazywa się empadronamiento lub alta en el padrón municipal — urząd miasta wpisuje was do rejestru mieszkańców pod konkretnym adresem. Wystarczy mieć ze sobą ważny paszport i potwierdzenie faktycznego adresu zamieszkania. Bez tej rejestracji trudno uzyskać publiczne ubezpieczenie zdrowotne i umówić się do lekarza, zapisać dzieci do szkoły oraz uzyskać dostęp do większości usług publicznych w Hiszpanii.

Czym jest Empadronamiento w Hiszpanii?

Empadronamiento w Hiszpanii to oficjalny rejestr mieszkańców miasta, prowadzony przez każde ayuntamiento (urząd miasta), a dane z całego kraju zbiera Krajowy Instytut Statystyczny. Rejestr zawiera jedynie podstawowe informacje: imię i nazwiska, płeć, datę i miejsce urodzenia, obywatelstwo, numer dokumentu oraz adres, pod którym rzeczywiście mieszkacie.

Artykuł 15 Ley 7/1985 zobowiązuje każdą osobę mieszkającą w Hiszpanii do rejestracji w gminie, w której spędza większą część roku. Artykuł 16 stanowi, że dane w padrónie są dowodem zamieszkania i stałego adresu, a zaświadczenia wydawane przez urząd miasta mają moc dokumentu urzędowego. W tym samym przepisie zawarto zasadę dotyczącą cudzoziemców bez zezwolenia na pobyt długoterminowy (residencia de larga duración): wpis adresowy należy odnawiać co dwa lata.

Warto również zaznaczyć, że zgodnie z artykułem 18.2 wpis cudzoziemca do padrónu nie jest dowodem legalnego pobytu w Hiszpanii i nie przyznaje praw nieprzewidzianych w ustawie. Zameldowanie nie legalizuje więc statusu pobytowego ani nie zastępuje wizy — potwierdza jedynie, że mieszkacie pod danym adresem.

Ważne: urząd miasta nie sprawdza i nie ma prawa sprawdzać, na jakiej podstawie przebywacie w kraju. W instrukcjach INE dla gmin wyjaśniono: „Ayuntamiento nie kontroluje legalności ani nielegalności pobytu żadnego ze swoich mieszkańców”. Dokument jest potrzebny wyłącznie do weryfikacji danych identyfikacyjnych. Dlatego można się zameldować również na podstawie innego dokumentu potwierdzającego tożsamość, a także w trakcie oczekiwania na decyzję w sprawie azylu.

Do czego potrzebne jest zameldowanie?

Empadronamiento jest jednym z podstawowych dokumentów potrzebnych do uzyskania dostępu do regionalnego systemu opieki zdrowotnej i otrzymania tarjeta sanitaria. Konkretne wymagania zależą od podstawy uprawnienia do opieki medycznej oraz wspólnoty autonomicznej. Pomoc w nagłych przypadkach zostanie udzielona w każdej sytuacji, ale planowe leczenie, skierowania do specjalistów i recepty są dostępne tylko dla osób zarejestrowanych w systemie.

Poza opieką zdrowotną empadronamiento jest potrzebne w sprawach związanych z:

• Szkołami i przedszkolami. Adres określa, do której placówki przypisane jest wasze dziecko, i wpływa na liczbę punktów przy przyjęciu do szkół publicznych oraz dotowanych (concertados).
• Pomocą społeczną. Świadczenia gminne, pomoc w opłacaniu najmu i programy żywnościowe są powiązane z zameldowaniem w konkretnym mieście.
• Procedurami administracyjnymi. Zameldowanie bywa wymagane na przykład przy uzyskiwaniu NIE (Número de Identidad de Extranjero). Wyciąg będzie również potrzebny przy składaniu wniosku o zezwolenie na pobyt oraz przy zawieraniu małżeństwa w Hiszpanii.
• Legalizacją i przedłużeniem statusu pobytowego. Do arraigo (legalizacji pobytu) potrzebny jest nieprzerwany okres zamieszkania w kraju, zwykle potwierdzany wpisami w padrónie. Nowy Regulamin dotyczący cudzoziemców (Real Decreto 1155/2024) obowiązuje od 20 maja 2025 roku i skrócił ogólny wymagany okres dla arraigo z trzech do dwóch lat.
• Bankami, rejestracją samochodu i sprawami codziennymi. Część banków otwiera rachunki również bez zameldowania, ale z nim warunki są łagodniejsze; rejestracja samochodu w DGT oraz wymiana prawa jazdy także wymagają rejestracji adresu. Ponadto zameldowanie jest przydatne przy rejestracji umowy najmu, uzyskiwaniu biletów okresowych, zniżek na baseny i do muzeów oraz uczestnictwie w kursach językowych organizowanych przez urząd miasta.

Dla kupujących nieruchomość temat ten pojawia się zwykle na etapie załatwiania codziennych spraw. Właścicielowi najłatwiej uzyskać zameldowanie: wystarczy escritura lub aktualna nota simple z rejestru nieruchomości. Klienci Deniz Estate zazwyczaj przechodzą tę procedurę zaraz po otrzymaniu kluczy, przy wsparciu specjalistów firmy.

Jakie dokumenty są potrzebne do zameldowania?

Dokładną listę ustala każde ayuntamiento, ale podstawowy zestaw jest niemal wszędzie taki sam. Trzeba potwierdzić tylko dwie rzeczy: kim jesteście i że to właśnie wy mieszkacie pod wskazanym adresem.

W Madrycie wymagania dotyczące umowy najmu są surowsze niż przeciętnie w kraju: okres co najmniej sześciu miesięcy, podpisy wszystkich stron, numer katastralny (referencia catastral), a jeśli umowa została przedłużona — potwierdzenie ostatniej płatności. Właściciele powinni pamiętać, że jeśli po dacie sporządzenia escritury ktoś już zameldował się i wymeldował pod tym adresem, urząd poprosi o dodatkowy rachunek za prąd lub wodę nie starszy niż trzy miesiące. Urząd miasta może przyjąć również inne dokumenty — rachunki za media wystawione na wasze nazwisko lub potwierdzenie lokalnej policji — ale jest to jego uprawnienie, a nie obowiązek. Jeśli natomiast dziecko jest meldowane tam, gdzie rodzice są już zameldowani, nie trzeba ponownie potwierdzać prawa do lokalu.

Jak uzyskać Empadronamiento?

Procedura obejmuje cztery kroki i w większości miast można ją załatwić dosłownie podczas jednej wizyty:

1. Cita previa. Umówienie wizyty w urzędzie miasta — online na stronie internetowej, w aplikacji lub telefonicznie. Po wprowadzeniu danych i wybraniu terminu otrzymacie potwierdzenie wizyty, które najlepiej zapisać jako PDF. W Madrycie, Barcelonie i Walencji nie zostaniecie przyjęci bez wcześniejszego umówienia. Wolne terminy są udostępniane partiami, zwykle rano na początku tygodnia. Jeśli w głównym urzędzie wszystkie terminy na najbliższy miesiąc są zajęte, warto poszukać placówek w odleglejszych dzielnicach.
2. Przygotowanie dokumentów. Potrzebne są dokumenty wszystkich osób, które mają zostać zameldowane. Zabierzcie oryginały i kopie.
3. Wizyta w Oficina de Atención al Ciudadano. W wyznaczonym dniu przyjdźcie z wyprzedzeniem, pobierzcie numerek na podstawie numeru rezerwacji i przekażcie pracownikowi teczkę z dokumentami. Znajomość hiszpańskiego nie jest wymagana: zwykle wystarczy powiedzieć „Hola, tengo cita para empadronamiento”. Pracownicy codziennie obsługują cudzoziemców i poinformują was, jeśli czegoś brakuje.
4. Rejestracja. Jeśli dokumenty są kompletne, adres jest wpisywany od razu. Volante de empadronamiento (tymczasowe zaświadczenie o zameldowaniu) często wydaje się tego samego dnia. Certyfikat (Certificado de empadronamiento) z pieczęcią i podpisem sekretarza zazwyczaj wymaga osobnego wniosku. Termin wydania zależy od gminy: w niektórych miastach dokument można otrzymać automatycznie online, w innych zajmuje to kilka dni. Certyfikat może być potrzebny do uzyskania zezwolenia na pobyt lub na przykład w sądzie albo u notariusza. Można go zamówić od razu przy rejestracji lub online. W wielu miastach usługa jest bezpłatna, czasem pobierana jest symboliczna opłata.

Specyfika procedury dla obywateli Ukrainy objętych ochroną tymczasową

Tożsamość potwierdza dokument dotyczący ochrony tymczasowej. Consejo de Empadronamiento (nota z 17 marca 2022 roku) potwierdza, że gminy mają prawo przyjmować każdy dokument wydany przez policję na podstawie Orden PCM/169/2022, w tym resguardo potwierdzające złożenie wniosku — jeszcze przed wydaniem TIE.

Co warto wiedzieć o samym statusie w 2026 roku? Na poziomie UE ochronę tymczasową przedłużono o kolejny rok — do 4 marca 2028 roku (Decyzja Rady (UE) 2026/1912 z 30 lipca 2026 roku). Hiszpańskich kart TIE nie trzeba przedłużać samodzielnie: Orden INT/96/2026 z 12 lutego 2026 roku automatycznie przedłużyła już wydane karty do 4 marca 2027 roku. Dla osób dopiero składających wniosek od sierpnia 2026 roku obowiązuje nowy warunek — potwierdzenie wykonania obowiązków wojskowych w Ukrainie lub zwolnienia z nich. Nie dotyczy on osób, które na dzień 4 sierpnia 2026 roku już nieprzerwanie korzystały z ochrony tymczasowej w danym państwie UE.

Od 22 czerwca 2026 roku obowiązuje instrukcja Secretaría de Estado de Migraciones (SEM 2/2026), wydana po zmianach wprowadzonych przez Real Decreto 316/2026. Pozwala osobom objętym ochroną tymczasową przechodzić na inne rodzaje zezwoleń na pobyt bez czekania na zakończenie ochrony, a czas spędzony w Hiszpanii na jej podstawie zalicza się do dwóch lat wymaganych dla arraigo oraz do pięciu lat wymaganych do zezwolenia na pobyt długoterminowy. Z ochrony rezygnuje się dopiero po zatwierdzeniu nowego zezwolenia na pobyt.

Praktyczny wniosek dla ukraińskich rodzin jest następujący: zameldowanie warto załatwić od razu, bez odkładania. Padrón potwierdza ciągłość zamieszkania, pomaga w przyszłym uzyskaniu zezwolenia na pobyt i jest potrzebny do otrzymania karty zdrowia, zapisania dzieci do szkoły oraz uzyskania świadczeń socjalnych.

Co zrobić, jeśli pod danym adresem jest już zameldowany ktoś inny?

Prawo nie określa limitu liczby zameldowanych osób — ani w zależności od metrażu, ani od liczby lokatorów. Wymóg jest inny: wszystkie zarejestrowane osoby muszą tam rzeczywiście mieszkać. Duża rodzina w małym mieszkaniu to normalna sytuacja, ale dziesięcioro dorosłych na czterdziestu metrach kwadratowych prędzej czy później wzbudzi pytania urzędu miasta.

Dalsze postępowanie zależy od tego, czy macie własną podstawę prawną do korzystania z lokalu. Jeśli jesteście najemcami na podstawie ważnej umowy zawartej na wasze nazwisko, zgoda wynajmującego nie jest potrzebna: umowa potwierdza prawo do użytkowania. Jeśli takiej podstawy nie ma, potrzebna będzie pisemna autorización od pełnoletniej osoby już zameldowanej pod tym adresem, a także kopia jej dokumentu tożsamości i potwierdzenie, że sama ma tytuł prawny do lokalu. Jeżeli w mieszkaniu nadal są zameldowane osoby, które już tam nie mieszkają, urząd miasta może wszcząć procedurę baja por inscripción indebida — usunięcia wpisu z powodu nieprawidłowej rejestracji.

Nie trzeba czekać, jeśli w mieszkaniu ktoś jest już zameldowany. Należy jednak rozróżnić dwie sytuacje, ponieważ obowiązują w nich inne wymagania:

Jeżeli poprzedni lokatorzy się wyprowadzili, składacie własny dokument dotyczący lokalu — umowę najmu lub escriturę — tak jak zwykle. Ich podpis, zgoda ani osobista obecność nie są potrzebne. Gmina równolegle, z własnej inicjatywy, wszczyna expediente de baja de oficio wobec osób, które już tam nie mieszkają. Wasz udział w tej procedurze nie jest wymagany.

Jeżeli osoby pod danym adresem rzeczywiście mieszkają, a wy wprowadzacie się do pokoju lub wynajmujecie część lokalu, sam dokument dotyczący mieszkania nie wystarczy: potrzebna będzie pisemna autorización od pełnoletniej osoby, która jest już zameldowana pod tym adresem i ma tytuł prawny do lokalu. Urząd miasta musi więc upewnić się, że zgodę na waszą rejestrację wydaje osoba do tego uprawniona.

Jak zameldować się bez umowy najmu?

Mieszkacie u znajomych lub krewnych. Umowa nie jest potrzebna. Wymagana będzie autorización na wasze nazwisko od osoby, która jest już zameldowana pod tym adresem i ma tytuł prawny do lokalu, a także kopia jej dokumentu tożsamości oraz dokumentu dotyczącego mieszkania. W wielu urzędach wystarczy sporządzić zgodę w dowolnej formie, wskazując, kto, komu i pod jakim adresem pozwala się zameldować.

Wynajmujecie bez formalnej umowy. W razie braku umowy Ayuntamiento może sprawdzić faktyczne zamieszkanie w inny sposób — na przykład na podstawie dokumentów związanych z adresem, informe de Policía Local lub kontroli gminnej. Urząd przyjmuje takie dokumenty po weryfikacji, dlatego szanse są większe, jeśli przedstawicie jak najwięcej pośrednich dowodów: płatności, rachunki i korespondencję.

Własne mieszkanie. To najprostszy i najszybszy wariant: wystarczy escritura lub aktualna nota simple, a zgoda osób trzecich nie jest potrzebna.

Ile kosztuje zameldowanie

Tu sprawa jest bardzo prosta: alta w padrónie oraz volante de empadronamiento są bezpłatne. Zameldowanie jest obowiązkiem mieszkańca, a jednocześnie zadaniem urzędu miasta, nie zaś płatną usługą publiczną, dlatego nie pobiera się za nie opłaty.

Certificado w większości miast również wydaje się bezpłatnie, ale niektóre urzędy ustalają symboliczny precio público — jest on określony w lokalnej ordenanza fiscal, a kwotę warto sprawdzić na oficjalnej stronie. Tłumaczenie przysięgłe kosztuje około 20–40 EUR za stronę, a notarialne pełnomocnictwo dla przedstawiciela — 40–60 EUR.

Ile trwa zameldowanie

Czas oczekiwania zależy nie od samej procedury, lecz od dostępności terminów. W Madrycie, Barcelonie lub Walencji oczekiwanie na cita previa może trwać kilka tygodni, a czasem ponad miesiąc. W mniejszych miastach mieszkańcy są przyjmowani znacznie szybciej, niekiedy bez wcześniejszej rezerwacji, według kolejności przyjścia. W sierpniu i na początku września, gdy przyjeżdżają studenci, wolnych terminów jest wyraźnie mniej.

Jeśli urząd miasta ma wątpliwości co do wiarygodności danych, zarządza kontrolę i wydaje uzasadnioną decyzję. Ma na to trzy miesiące; jeżeli nie udzieli odpowiedzi, uruchamia się mechanizm silencio positivo i uznaje się was za zameldowanych od dnia złożenia wniosku.

Jak długo jest ważne zameldowanie w Hiszpanii?

Sam wpis w padrónie pozostaje aktualny tak długo, jak długo dana osoba rzeczywiście mieszka pod wskazanym adresem, i nie wymaga okresowego potwierdzania w przypadku Hiszpanów, obywateli UE oraz posiadaczy zezwolenia na pobyt długoterminowy.

Wyjątek stanowią cudzoziemcy z państw spoza Unii Europejskiej, którzy nie mają statusu residencia de larga duración. Artykuł 16 Ley 7/1985 nakłada na nich obowiązek odnawiania wpisu co dwa lata. Dotyczy to wszystkich takich cudzoziemców: zarówno posiadających czasowe zezwolenie na pobyt, jak i przebywających na podstawie zezwolenia dla studentów lub ochrony tymczasowej.

Ważny szczegół: nie należy mylić ważności samego zameldowania z ważnością zaświadczenia. Urzędy, banki i szkoły często przyjmują zaświadczenia wydane nie wcześniej niż trzy miesiące temu. Nie jest to jednak oficjalna norma, lecz praktyka instytucji. Uzyskanie aktualnego zaświadczenia jest proste i zazwyczaj bezpłatne.

Kiedy trzeba aktualizować zameldowanie?

Co dwa lata — jeśli jesteście obywatelami państwa spoza UE bez zezwolenia na pobyt długoterminowy. Termin liczy się od daty alta lub ostatniego odnowienia. Procedura nazywa się renovación: potwierdzacie aktualność danych i oświadczacie, że nadal mieszkacie w tej samej gminie. Bez odnowienia urząd miasta może unieważnić wpis bez uprzedniego wysłuchania zainteresowanej osoby (baja por caducidad), co może dodatkowo utrudnić potwierdzenie długości pobytu, istotnej przy uzyskiwaniu zezwolenia na pobyt i obywatelstwa.

Przy zmianie adresu — nawet jeśli przeprowadziliście się do sąsiedniego kwartału w tym samym mieście. W obrębie gminy składa się modificación; przy przeprowadzce do innego miasta — nowe alta, które automatycznie unieważnia poprzedni wpis.

Przy zmianie danych — wymianie paszportu, zmianie nazwiska lub narodzinach dziecka. Numer dokumentu w padrónie musi odpowiadać aktualnemu dokumentowi tożsamości.

Przy wyjeździe z Hiszpanii — najlepiej zamknąć wpis. Nie zostanie on samoczynnie anulowany w krótkim czasie, a właściciel mieszkania będzie później musiał wszcząć procedurę przymusowego wymeldowania. Po dwóch latach w przypadku cudzoziemców z państw trzecich bez residencia de larga duración gmina rozpocznie procedurę unieważnienia bez uzgadniania tego z zainteresowaną osobą.

Częste błędy przy zameldowaniu

1. Odkładanie rejestracji. Zwlekanie z wizytą w urzędzie miasta powoduje utratę udokumentowanego okresu zamieszkania, którego nie da się wykazać przy rozpoczęciu procedury legalizacji pobytu.
2. Meldowanie się poza faktycznym miejscem zamieszkania. To błąd o najpoważniejszych konsekwencjach. Urząd miasta przeprowadza kontrole, a niezgodność wpisu z rzeczywistością prowadzi do usunięcia z rejestru i zakwestionowania całej dokumentacji.
3. Zapominanie o odnowieniu co dwa lata. Gmina często nie uprzedza o dacie unieważnienia nieodnowionego zameldowania, a wraz z wpisem traci się ciągłość wymaganą dla arraigo.
4. Niewnioskowanie o certificado histórico. W procedurach wymagających udowodnienia historii zamieszkania, na przykład przy legalizacji pobytu, warto wcześniej uzyskać certificado histórico de empadronamiento; w niektórych sprawach może o nie poprosić organ rozpatrujący wniosek.
5. Uznawanie starej umowy najmu za wystarczający dowód. Jeśli od podpisania minęło wiele miesięcy, urząd miasta może poprosić o potwierdzenie ostatniej płatności lub rachunek za media.
6. Niestaranne wypełnianie hoja padronal. Błąd w numerze katastralnym lub pisowni nazwiska oznacza zwrot sprawy i konieczność umówienia nowej wizyty, a więc utratę kolejnych tygodni.

Co zrobić w przypadku odmowy?

Zacznijmy od najważniejszego: odmowa jest możliwa i musi zostać prawidłowo sporządzona — w formie pisemnej, uzasadnionej decyzji burmistrza lub upoważnionej osoby. Najpierw ustalcie przyczynę: najczęściej chodzi o niekompletne dokumenty lub wątpliwości urzędu miasta co do faktycznego zamieszkania. Są to sytuacje, które można rozwiązać: trzeba dostarczyć umowę i potwierdzenia płatności, uzyskać autorización lub dołączyć informe od służb pomocy społecznej.

Jeśli problem leży w samej decyzji, istnieją dwa poziomy odwołania. W ciągu miesiąca składa się recurso de reposición — odwołanie do samego urzędu miasta. Odrzucenie odwołania lub brak odpowiedzi otwierają drogę do sądu: w ciągu dwóch miesięcy można wystąpić do sądu administracyjnego w trybie contencioso-administrativo. Równolegle sprawdźcie, czy od złożenia wniosku nie minęły już trzy miesiące: w takim przypadku jesteście już zameldowani na mocy milczącej zgody i pozostaje jedynie uzyskać certificado.

Często zadawane pytania

Czy można się zameldować bez NIE lub TIE?

Tak, do rejestracji wystarczy ważny paszport — NIE nie jest warunkiem koniecznym. Jeśli karta została już wydana, jej numer zostanie wpisany do rejestru; jeśli najpierw zameldowaliście się na podstawie paszportu, a później otrzymaliście TIE, dane zostaną zaktualizowane.

Czy empadronamiento daje prawo do mieszkania i pracy w Hiszpanii?

Nie, i trzeba tu rozumieć wymogi prawne. Artykuł 18.2 Ley 7/1985 wyraźnie wskazuje, że wpis cudzoziemca do padrónu nie potwierdza legalności pobytu i nie przyznaje praw nieprzewidzianych w przepisach. Zameldowanie nie daje ani zezwolenia na pracę, ani zezwolenia na pobyt — potwierdza jedynie, że mieszkacie pod konkretnym adresem. Bez niego nie będzie jednak dostępu do opieki zdrowotnej, szkoły i usług pomocy społecznej.

Czy zameldowanie jest potrzebne przed złożeniem wniosku o ochronę tymczasową?

Formalnie nie: ochrona tymczasowa sama daje prawo do pobytu i pracy, a zameldowanie nie figuruje na liście warunków złożenia wniosku. W praktyce warto je uzyskać zaraz po otrzymaniu statusu — bez padrónu nie otrzymacie karty zdrowia, miejsca w szkole ani pomocy służb społecznych. Ponieważ czas objęcia ochroną tymczasową zalicza się do okresu wymaganego dla arraigo i pobytu długoterminowego, potwierdzenie nieprzerwanego zamieszkania pomaga w przyszłej legalizacji pobytu.

Czy można zameldować dziecko tylko z jednym rodzicem?

Tak, ale pod pewnymi warunkami. Jeśli dziecko meldują oboje rodzice, oboje podpisują formularz. Jeśli tylko jeden — w zależności od okoliczności sprawy i właściwego formularza potrzebna jest pisemna zgoda drugiego rodzica albo orzeczenie sądu, jeśli rodzic został pozbawiony władzy rodzicielskiej. Kiedy uzyskanie zgody jest niemożliwe (miejsce pobytu drugiego rodzica jest nieznane lub orzeczenie wydano zaocznie), jeden rodzic dokonuje zameldowania, składając oświadczenie na własną odpowiedzialność: istnieje osobny wzór dla sytuacji, w której nie ma orzeczenia sądu o opiece, i osobny dla przypadku przyznania wyłącznej opieki.

Czy można się zameldować bez zgody właściciela?

Zależy to od podstawy prawnej. Jeśli jesteście najemcami na podstawie ważnej umowy zawartej na wasze nazwisko, osobna zgoda właściciela nie jest wymagana: to umowa potwierdza prawo do korzystania z lokalu. Jeśli nie macie tytułu prawnego, nie uda się zameldować bez zgody już zameldowanego mieszkańca, który ma prawo własności lub najmu.

Czy można się zameldować online?

Wiele gmin umożliwia przeprowadzenie wybranych procedur padrón za pośrednictwem sede electrónica. Możliwość całkowicie zdalnego alta zależy od konkretnej gminy. Nie ma jednego ogólnokrajowego portalu: każda gmina ustala własne zasady.

Dlaczego wymagane jest nowe zaświadczenie, skoro adres się nie zmienił?

Ponieważ zaświadczenie potwierdza nie samo zameldowanie, lecz jego stan na konkretny dzień. Wpis w padrónie pozostaje niezmieniony, ale urzędy, banki i szkoły przyjmują dokumenty o określonej aktualności — zwykle nie starsze niż trzy miesiące. Ponadto różne instytucje wymagają różnych dokumentów: czasem wystarczy volante, a czasem potrzebne jest certificado z pieczęcią i podpisem sekretarza.